Жаңалықтар

Сіздерді қасиетті де ұлы мереке – Жеңіс күнімен шын жүректен құттықтаймыз! 


Өсімдіктер мен жануарлар дүниесі

 

 

Паркті құрғанға дейін оның өкілдігінің аймағында флора ғана жақсы зерттелген. Зоологиялық зерттеулер, Ерейментау тауларының фаунасын зерттеу эпизодтық, фрагменттік сипатқа ие болған және экспедициялық жасақтардың сирек шығу жолдарында жүргізілген, олардың негізгі мақсаты флористикалық әртүрлілікті зерттеу болып табылады. Парктің фаунасын зерттеу бойынша жүйелі, стационарлық зерттеулер оны ұйымдастырғаннан кейін ғана басталған.

 

Омыртқасыз жануарлар.

 

«Бұйратау» мемлекеттік ұлттық табиғи паркін  құру «Жаратылыстану-ғылыми және техникалық-экономикалық негіздемелерін әзірлеу (ЖҒТЭН)» («Терра» ДЗЖ және ГЖО ЖШС, Алматы, 2009) жоба материалдарына сәйкес,  Ерейментау тау алқабында омыртқасыз жануарлардан тек олардың энтомофаунасы ғана зерттелген. Экспедициялық алымдар және аздаған бытыраңқы әдебиет көздері бойынша, Ерейментау тауларының ауданында 8 жәндіктер жасағының 1434 түрі белгіленді, оның ішінде: 15- инелік, 35- тік қанаттылар, 221- теңқанаттылар, 125-қандала, 579- қатты қанаттылар, 209- жарғаққанаттылар, 54- қос қанаттылар, 196-көбелектер. «Бұйратау» ұлттық табиғи  парктің аумағында Қазақстан Республикасының Қызыл кітабына енгізілген сирек кездесетін және жойылып кету қаупі төнген жануарларының ішінде 17 жәндіктер мекендейді немесе табылуы мүмкін.

 

Омыртқалы жануарлар.

 

Осы хабарламада, бізбен, «Бұйратау» ұлттық табиғи паркінің омыртқалы жануарлар фаунасының, 5 жасақ өкілдерінің - сүйекті балықтар (Osteichthyes), қосмекенділер (Amphibia), бауырымен жорғалаушылар (Reptilia), құстар (Aves) және сүтқоректілердің (Mammalia) қазіргі жағдайы туралы қысқаша ақпарат баяндалды. Ұсынылған ақпарат әдеби көздер мен біздің жеке зерттеулерімізбен және көзбен шолып бақылаулар негізінде жасалған.

1.                    Osteichthyes класы – Сүйекті балықтар

«Бұйратау» МҰТП» ихтиофаунасы (балық фаунасы) өте кедей. Оның аумағына, негізінде таяз тұзды мен ащылау көлдермен, көп мөлшері тұйық шұнқырлар тұтас алғанда өзгешелігіне байланысты. Ең ірі- Бозайғыр көлі (44 га) мен Ажбай көлі (55 га). Әдебиетте паркі көлдердің балық туралы мәліметтер жоқ. 2013 жылы зерттеулер нәтижесінде (Баймуқанов, 2013) тек қана Ажбай көлінде балық мекені қойылған, су химиялық құрамынан және биогендік элементының мөлшерінен тiршiлiк ету ортасының үшін жарайды. Ажбай көлінде қазіргі уақытта тек қана күміс мөңке балықпен Carassiusalbula (Linnaeus, 1758)  және ала балық - Carassiusalbula (Linnaeus, 1758) тұрады. Мөңке балық - жергілікті түрі, ала балық- жерсіндірунің нәтижесі болып табылады.

2.                    Amphibia класы – Қосмекенділер

«Бұйратау» МҰТП»- нде амфибиялар екі түрімен ұсынылған. Бұл: жасыл құрбақа –  Bufoviridis (Laurenti,1768) және бізтұмсық бақа – Ronaarvalis (Nilsson, 1842). Екі түрі кездейсоқ жайылған. Уақыттық пен тұрақты су қоймаларында және олардың жағалауларында, әртүрлі ағын суларда кездеседі, және барлық жерде аз.

3.                    Reptilia  класы - Бауырымен жорғаушылар

 «Бұйратау» ұлттық паркінің аумағында бауырымен жорғаушылардың үш түрі кездеседі. Орман, орманды дала, дала биотоптарда кәдімгі кесіртке – Lacerta agilis (Linnaeus, 1758)  кең жайылған, сол жерде дала улы сұр жылан да – Vipera ursine (Bonaparte,1835) мекендейді. Ылғалды телімдерде, суға жақын, кәдімгі сарыбас жылан - Natrix natrix (Linnaeus,1758) кездеседі. Кәдімгі кесіртке саны паркте жоғары, дала улы сұр жылан мен кәдімгі сарыбас жылан- ортақ, бірақ саны аз.

4.                    Aves класы – Құстар.

Қарастырылып отырған аумақтың орнитофаунасы, әсіресе таулы-орман алқаптары түрлік және сандық жағынан кедей болып табылады. Ерейментау тауларындағы құстар фаунасын зерттеу бойынша арнайы стационарлық жұмыстары  жүргізілмеген. Әдебиетте бұл туралы тек тарқау мәліметтері бар (Долгушин, 1960; Ковшарь,1988). Осыған байланысты жануарлардың осы тобының фаунасын зерттеу жоспарда екенін  айқын болды.

Жалпы алғанда, ұлттық парк аумағындағы орнитофауна оның солтүстік жартысындағы қазақ ұсақ шоқылық аймағы үшін өте типті. Оның құрамы осы аймақта басым болып отырған негізгі ландшафттармен, сондай-ақ құстардың жекелеген түрлерінің ареалдарымен негізделген, олардың арасында ашық кеңістіктердің кең таралған мекендеушілерімен қатар, Орталық Қазақстанда өзінің таралуындағы солтүстік шекарасында орналасқан оңтүстік элементтер аз емес, немесе керісінше, солтүстік үшін Ерейментау тауларының ауданы оңтүстік шекарасы болып табылады.

«Бұйратау» МҰТП-н  құру  «Жаратылыстану-ғылыми және техникалық-экономикалық негіздемелерін әзірлеу(ЖҒТЭН)» жоба материалдары бойынша («Терра» ДЗЖ және ГЖО ЖШС, Алматы, 2009),  парк аумағында әр жылдың маусымында құстардың 227 астам түрі, 17 жасағының өкілі  кездесуі мүмкін. Олардан ең көп: Торғайтәрізділер (Passeriformes) – 44, Татреңтәрізділер (Charadriiformes) – 20, Қазтәрізділер (Anseriformes) – 18, Сұңқартәрізділер (Falconiformes)-10. Олардан болжалды 127 түрі мұнда ұя салады, 26 түрі қызыл кітапқа енгізілген (13 түрі мүмкін ұя салатын кезде, 13 түрі мигранттар).

 2015 жылдың басынан бастап «Бұйратау» МҰТП-нің ҒЗЖ перспективалық бес жылдық жоспарына ««Бұйратау» МҰТП және оның қорғау аймағының орнитофаунасын» зерттеу бойынша арнайы тақырып енгізілді, қазіргі уақытта осы тақырып бойынша зерттеулер жүргізілуде.

Біздің бақылауымыздың нәтижесінде қазіргі уақытта парк пен күзет аймағының аумағында тек қызыл кітапқа енгізілген 19 түрлердің (ұя салатын 8 түрі және көшіп-қонушылардың 11 түрі) болуы анық зерттеліп, визуалды расталған.

Ұя салатын: сұңқылдақ аққу, бүркіт, қарақұс, ителгі, ақбас тырна, безгелдек, үкі, тарғақ.

Көшіп-қонушылар: бұйра бірқазан, аққұтан, қызылжемсаулы қарашақаз, шиқылдақ қаз, кіші аққу, бақалтақ қыран, дала қыраны, аққұйрық субүркіт, лашын, сұр тырна, қарабас өгізшағала.

«Бұйратау» аумағындағы кәдімгі және көп санды құстардың ішінен дала ландшафттарына тән қара, аққанатты, далалық, кіші және сұр бозторғай жыртқыш құстардан; дала және шалғынды құдадын мен кәдімгі күйкентайды атауға болады.

Орман және бұта тоғайларында – көкек, тоқылдақ, көгершін, сандуғаш және басқа да әнші құстар мекендейді; тастағы шөптерде шақшақайлар, отқұйрық торғайлар тұрады.

Күздің басында дәнді дақылдарды жинау алқаптарына құлаған бидай дәндеріне құрлардың және  сұр шілдердің ірі үйірлері  (50-ге дейін) азықтануға ұшып кетеді (құр Батыс Еуропада жойылып кету шегінде).

Қазіргі уақытта, жоғарыда аталған тақырыптардың бағдарламасына және біздің зерттеулеріміздің нәтижелеріне сәйкес, парк және оның қорғау аймағында құстардың 124 түрі, 16 жасағының өкілдері анықталған.

5.                    Mammаlia класы – сүтқоректілер.

 «Ерейментау тауларының жүйесінде кешенді аңшылық шаруашылығын ұйымдастыру мүмкіндігі» туралы шаруашылық шартты тақырыптың орындалуының санамағанда, Ерейментау тауларындағы сүтқоректілерінің фаунасына арнайы және стационарлық кешенді зерттеулер ешқашан жүргізілмеген.

Сүтқоректілердің тек жекелеген түрлері жақсы зерттелген, атап айтқанда – тау қошқары – арқар (Бербер), суыр – байбақ (Капитонов). Сүтқоректілердің кейбір басқа түрлері бойынша жеке мәліметтер болған (Слудский, Бекенов, Байдавлетов, Ержанов, Федосенко, Афанасьев және т.б. жұмыстары).

Көптеген ұсақ түрлер бойынша (жертесер және атжалман тәрізді тұқымдастығы) ақпарат болжамды сипатта болды.

2012 жылдан бастап,  «Бұйратау» МҰТП-нің базасында ««Бұйратау» МҰТП және шектес аумағындағы сүтқоректілер» (түрлік құрамы, кеңістіктік және биотоптық орналасуы, саны, мониторинг жүйесін әзірлеуі) тақырыбы бойынша жоспарлы бесжылдық далалық зерттеулер басталған. 2016 жылы дала жұмыстары аяқталған, осы тақырып бойынша қорытынды есеп дайындалынған.

 «Бұйратау» МҰТП-нің аумағы үш зоогеографиялық учаскелердің (Афанасьев,1966) түйіскен жерінде орналасқан: орталық – дала, шығыс – дала және қазақ таулары, бұл аңдардың әртүрлі фаунасын алдын ала анықтауы қажет.

Алайда, тек ұлттық парктің ғана емес, сонымен қатар бүкіл Ерейментау алқабының көлемі шағын болуы салдарынан, бұл олай емес.

Дала зерттеулерінің нәтижелері көрсеткендей, «Бұйратау» МҰТП-нің сүтқоректілер кешені - бұл даланың азайған және негізінен Қазақ тауларының жартылай шөлейтті фаунасы болып табылады.

Ұлттық парктің териофаунасы «Бұйратау» МҰТП-н құру ТЭТН жобасын әзірлеу материалдары бойынша «фаунаның генетикалық қорының кітабында» мәні бар сүтқоректілердің 45 түрімен немесе 24,7%-мен ұсынылады ҚазКСР (1989).

Жоғары экологиялық ыңғайлылығы бар түрлердің бір бөлігі дала мен шөлейт аймақтарында кең таралған және көп түрлердің бір бөлігі табылған заттың тікелей деректерінсіз парк тұрғындарының тізіміне енгізілді (дала алақоржыны, соқыр жылан және т.б.).

Біздің зерттеуіміздің нәтижесінде әзірленген тақырып бойынша, бүгінгі таңда «Бұйратау» МҰТП аумағында және онымен шектес аудандарда сүтқоректілердің 55 түрі, 6 жасақтың 16 тұқымдастығының өкілдері анықталды.

«Бұйратау» ұлттық паркінің аңдар арасындағы - жалғыз түр, Қазақстан Республикасының Қызыл кітабына енгізілген - Солтүстік Қазақстан тау қошқары- арқар. Қазіргі уақытта арқалардың Ерейментау популяциясы жақсы жағдайда болып табылады.

Соңғы жылдары Қазақстанның ауыл шаруашылығын қайта құру нәтижесінде пайда болған экономикалық қиындықтар арқарлардың өмір сүруіне қолайлы жағдай жасаған. Совхоздар ыдырап, ауыл тұрғындарының саны 1,5 – 2 есеге қысқарып, көптеген кенттер мен мал қыстақтарының көп бөлігі жойылған. Арқарлар мекендейтін жерлерде қазір көптеген мал, жылқы табындары жайылмайды, мазасыздықтың қуатты факторы жоғалған. Бұған, сондай-ақ, қазіргі уақытта «Бұйратау» ұлттық паркі орналасқан Ерейментау тауларындағы ерекше күзет режимін құру айтарлықтай ықпал етеді. Соңғы жылдардағы есепке алу деректерін талдау «Бұйратау» МҰТП» аумағының арқарлар саны тұрақтанғаның және тұрақты өсу үрдісі бар екенін көрсетеді.

ХТҚО тізіміне енгізілген: тоған жарқанаты (Myotis dasycneme), ақкіс (Mustela ermenia), дала күзені (Mustela eversmani), қарсақ (Vulpes corsac), сілеусін (Lynx lynx), дала тышқаны (Sicista subtilis), дала алақоржыны (Lagurus lagurus) және  дала шақылдағы (Ochotona pusilla).

Парктің аумағында сүтқоректілердің  жергілікті түрлері жоқ.

 

Жануарлар дүниесінің, оның ішінде сирек кездесетін және жойылып бара жатқан түрлердің санын есепке алу.

 

«Бұйратау» МҰТП-нің  жануарлар мен өсімдіктер дүниесінің жүйелік мониторингі ұлттық парк құрылған сәттен бастап жүргізіле бастаған. Бастапқы кезеңде жергілікті парктің кейбір материалдары (есеп деректері) пайдаланылды.

2012 жылы, «ҚР аумағында жабайы жануарлардың жекелеген түрлерін есепке алуды жүргізу үшін әдістемелік ұсынымдардың» негізінде наурыз айында ұлттық парктің ҒМ бөлімімен әзірленген және ҒТК-де «Бұйратау» МҰТП аумағында және онымен шектес аумақтарда мекендейтін жабайы жануарларды есепке алу бойынша» бағдарламасы бекітілген, есеп жұмыстарын жүргізу және есептілікті тапсыру кестесі анықталған. Осы жылдан бастап ұлттық паркте аңдар мен құстарды есепке алу кестеге сәйкес жүргізіліп, жүйелі сипат алған.

Жүргізілген есептердің деректері бойынша, 2012-2018 жылдардағы «Бұйратау» МҰТП» РММ-гі аңдар мен құстардың индикаторлық (мониторингтік), кейбір сирек және қызыл кітапқа енгізілген түрлерінің нақты санының динамикасы туралы мәліметтерді, төмендегі кестеде келтіреміз.

 

 

2012-2018 жылдардағы «Бұйратау» МҰТП-нің  

аңдар мен құстардың индикаторлық, кейбір сирек және қызыл кітапқа енгізілген түрлерінің динамикасы

 

№ п/п

Түрдің атауы

Жылдар бойынша саны

қазақша

латынша

орысша

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

1

Бұғыи

Cervus elaphus

Олень благород.

57

62

71

90

105

114

128

2

Арқари*

Ovis ammon

Архар

346

392

411

420

436

460

483

3

Бұланс

Alces Alces

Лось

10

10

9

15

16

21

26

4

Еліки

Capreolus pygargus

Косуля

132

173

191

246

260

273

276

5

Доңызи

Sus scrofa

Кабан

30

55

60

73

57

52

41

6

Қасқыри

Canis lupus

Волк

11

6

6

4

2

4

3

7

Түлкіи

Vulpes vulpes

Лисица

82

100

105

130

70

100

110

8

Қарсақи

Vulpes corsac

Корсак

25

30

28

60

20

40

30

9

Слеусінс

Lynx lynx

Рысь

5

-

4

2

2

2

2

10

Борсықи

Meles meles

Барсук

107

196

210

220

238

250

302

11

Дала күзеніи

Mustela eversmanne

Хорь степной

20

40

45

65

70

60

62

12

Суыр- байбақи

Marmota bobac

Сурок-байбак

5452

5668

5846

5840

5988

5920

5640

13

Ақ қояни

Lepus timidus

Заяц- беляк

235

210

240

140

185

260

270

14

Ор қояни

lepus europaeus

Заяц- русак

130

150

140

160

170

180

130

Құстар(ұя салатын)

 

15

Бүркіти*

Aquila chrysaetos

Беркут

8

10

11

15

11

12

12

16

Қарақұси*

Aquila heliaca

Орел- могильник

6

5

5

3

3

6

6

  17

Ақбас тырнаи*

Anthropoides vigro

Журавль- красавка

50

60

66

64

68

70

102

  18

Безгелдеки*

Tetrax tetrax

Стрепет

34

30

26

20

22

28

54

  19

Құри

Tetrao tetrix

Тетерев

284

300

300

361

362

402

432

20

Сұр шіли

Perdix perdix

Серая куропатка

96

128

124

92

112

140

162

21

Ақ шіли

Lagopus lagopus

Белая куропатка

36

38

38

60

50

54

58

22

Сұңқылдақ аққуи*

Cygnus cygnus

Лебедь-кликун

4

8

8

6

8

7

7

23

Ителгі*

Falco cherrug

Балобан

1 жұп (жыл сайын емес)

24

Үкі

Bubo Bubo

Филин

1-2 жұп, жыл сайын

Құстар (мигранттар)

25

Қызғылт бірқазан*

Pelecanus onocrotalus

Кудрявый пеликан

2-3 даралардың сирек ұшып келуі

26

Кіші аққу*

Cugnus bewickii

Малый лебедь

5 дараға дейінгі бірлік топта – ұшып өтуі

27

Қызылжемсаулы қарашақаз*

Rufibrenta ruficollis

Краснозобая казарка

12  дараға дейінгі саны аз бірлікті  топтың– ұшып өтуі

28

Шиқылдақ қаз*

Anser erythropus

Гусь-пискулька

саны аз бірлікті  топтың– ұшып өтуі

29

Тырна*

Grus grus

Серый- журавль

20-30  дараға дейінгі сирек  топтың– ұшып өтуі

30

Дала қыраны*

Aguila rapax

Степной орел

бірлік және топтық даралардың жазғы көшуі

31

Бақалтақ қыран*

Hieraaetus pennatus

Орел- карлик

сирек және бірлікті ұшып келуі

32

Аққұйрықты субүркіт*

Haliaeetus albicilla

Орел- белохвост

сирек және бірлікті ұшып келуі

33

Кезқұйрықты субүркіт*

Haliaeetus leucoryphus

Орел- долгохвост

бірлікті ұшып келуі

34

Лашын*

Falco peregrinus

Сапсан

сирек және бірлікті ұшып келуі

35

Қылаң қарабас шағала*

Larus iсhthyaetus

Черноголовый хохотун

2-5 даралардың сирек ұшып келуі

36

Тарғақ

Chettusia gregaria

Кречетка

2018 жылдың мамыр-маусым айында белгіленген, ұялауда 2 жұп

 

Ескерту       *  - қызыл кітәпқа енгізілген түрі

                         с - парк үшін сирек кезлесетін түр

                         и –парк үшін индикаторлық түрі